با نگاهی عمیق به سیره عملی و علمی شیخ صدوق و خاندانشان، میتوان ابعادی از رویکرد ایشان به مقوله و مفهوم کار و تولید را واکاوی کرد که به عنوان الگویی از تلاش و کارآفرینی دینی محسوب میشود، در ادامه، این ابعاد را در قالب های مختلفی که میتواند برای امروز الهامبخش باشد، مرور میکنیم: ۱. سیره عملی: الگوی کار و تولید در خانواده شیخ صدوق اگرچه خود شیخ صدوق بیشتر به عنوان یک عالم برجسته شناخته میشود، اما زندگی پدر بزرگوارش، علیبنحسین ابنبابویه (شیخ صدوق اول) ، نمونه بسیار عالی از تلفیق علم و کار و تولید است. · پدری عالم و کارآفرین: علیبنبابویه که خود از فقهای بزرگ زمان خود بود و در عصر امام حسن عسکری (ع) میزیست، با وجود جایگاه رفیع علمی و مرجعیت دینی، دست از کار و تلاش نکشید. او در بازار قم مغازهای کوچک داشت و به کسب و تجارت مشغول بود و از این راه، با نهایت زهد و قناعت، امرار معاش میکرد و زندگی خود و خانوادهاش را میگذراند . · تربیت در مکتب کار: شیخ صدوق بیش از بیست سال از دوران زندگی خود را در کنار چنین پدری سپری کرد و بدون شک، این سیره عملی پدر در تلفیق علم و عمل، در نهاد او نهادینه شد . ۲. آثار علمی: توجه به مبانی اقتصادی در روایات اگرچه شیخ صدوق کتابی مستقل با عنوان “اقتصاد” یا “تولید” ندارد، اما در آثار ارزشمند خود، به ویژه در کتاب گرانسنگ “من لا یحضره الفقیه” ، ابوابی را به موضوعات مرتبط با کسب و کار و معیشت اختصاص داده است که نشاندهنده دغدغه ایشان نسبت به این مسائل است. · ابواب فقهی مرتبط با اقتصاد: در این کتاب، احکام مربوط به انواع معاملات، تجارت، کسبهای مجاز و غیرمجاز (مکاسب و صناعات)، و راههای کسب روزی گنجانده شده است . · رویکرد به مسائل بازار: با بررسی روایات انتخاب شده توسط شیخ صدوق، میتوان به دیدگاههای اقتصادی ایشان پی برد. برای مثال، در موضوع احتکار (ذخیره کردن کالاهای مورد نیاز مردم برای گرانفروشی)، ایشان روایاتی را نقل کرده که به بررسی مصادیق آن (مانند گندم، جو، خرما) و شرایط تحقق آن پرداخته است . همچنین در مورد قیمتگذاری کالاها، روایاتی در آثار ایشان وجود دارد که نشان میدهد وی قائل به ترک قیمتگذاری دولتی در شرایط عادی بوده و آن را با اراده الهی در نوسانات بازار مرتبط میدیدهاند . ۳. تولید فکری و فرهنگی: یک الگوی بینظیر اگر “تولید” را به معنای عام آن (هرگونه ارزشآفرینی) در نظر بگیریم، بیشک شیخ صدوق یکی از بزرگترین تولیدکنندگان علوم و معارف اسلامی در تاریخ تشیع است. · تولید انبوه آثار علمی: شیخ صدوق با تألیف حدود ۳۰۰ اثر علمی (که متأسفانه بسیاری از آنها از بین رفتهاند) در زمینههای مختلفی مانند حدیث، فقه، کلام، تفسیر و اخلاق، یک چهره بینظیر در تولید علم است . · نوآوری در تولید محتوا: ایشان تنها به جمعآوری احادیث اکتفا نکرد، بلکه با ابتکار و سلیقه خود، آنها را دستهبندی و تدوین کرد و آثاری ماندگار مانند “من لا یحضره الفقیه” (که دومین کتاب از کتب اربعه شیعه است) را به وجود آورد . این کتاب با رویکردی نوین، روایات معتبر را بر اساس نیازهای فقهی مردم گردآوری کرده است. ۴. تربیت نیروی انسانی متخصص سرمایهگذاری روی نیروی انسانی یکی از کلیدیترین ارکان تولید و پیشرفت است. شیخ صدوق با پرورش شاگردان برجسته، به نوعی به تولید دانش و نیروی متخصص برای نسلهای آینده کمک شایانی کرد. · شاگردان برجسته: بزرگانی همچون شیخ مفید (از ارکان تشیع) و دیگر محدثان و فقیهان نامی، در محضر شیخ صدوق پرورش یافتند و خود بعدها مولد علوم اسلامی شدند . این زنجیره تولید علم و تربیت نیروی انسانی متخصص تا به امروز ادامه دارد. در یک نگاه کلی، میتوان گفت که اگرچه واژه “کار و تولید” به معنای امروزی آن در آثار در دسترس شیخ صدوق یافت نمیشود، اما سیره عملی پدر ایشان (به عنوان یک عالم زحمتکش و بازارى متدین) و فعالیت علمی خستگیناپذیر خود ایشان (به عنوان یک تولیدکننده بزرگ فکر و فرهنگ)، میتواند الهامبخش ما در ترویج فرهنگ کار، تلاش و تولید باشد. شیخ صدوق نشان داد که علم و دین نه تنها با کار و تولید منافاتی ندارد، بلکه میتواند منشأ برکت و ارزشآفرینی در این عرصه نیز باشد.
