“دوره حیرت” به بخشی از عصر غیبت کبری اطلاق میشود که با سرگردانی و سردرگمی شیعیان به دلیل نبود دسترسی مستقیم به امام معصوم (ع) همراه بود . مردم، تکلیف خود را در بسیاری از امور اعتقادی و عملی نمیدانستند . عملکرد شیخ صدوق: پاسخ به حیرت در سه محور اصلی شیخ صدوق درست در میانه این دوره حیرت و سرگردانی، رسالت خطیر هدایت و تثبیت باورهای شیعه را بر عهده گرفت. عملکرد ایشان را میتوان در سه محور اساسی خلاصه کرد: ۱. پاسخ کلامی و اعتقادی: نگارش کتاب “کمالالدین و تمامالنعمة” این کتاب، مهمترین و برجستهترین اقدام شیخ صدوق در پاسخ به حیرت عصر غیبت است . · انگیزه نگارش: خود شیخ صدوق در مقدمه کتاب، انگیزه خود را چنین بیان میکند که در سفر به نیشابور و قم، شیعیانی را دید که از سرگردانی و شبهات مربوط به امام زمان (عج) به شدت رنج میبردند . درخواست مکرر آنان برای نوشتن کتابی در این باب، با خوابی صادقه از سوی خود حضرت ولیعصر (عج) تأکید شد که به ایشان فرمودند: «چرا کتابی درباره غیبت نمینویسی؟ … اینک کتابی بنویس و در آن به غیبتهای پیامبران الهی اشاره کن!» . · محتوای کتاب: شیخ صدوق در این کتاب ارزشمند، با استناد به قرآن و روایات معصومین (ع)، ابتدا نمونههای فراوانی از غیبت پیامبران پیشین مانند حضرت نوح، ابراهیم و یوسف (ع) را ذکر میکند تا اثبات کند که غیبت یک سنت الهی است . سپس به تفصیل به اثبات ولادت و وجود مقدس امام زمان (عج)، دلایل غیبت، نشانههای ظهور و پاسخ به شبهات منکران میپردازد . این کتاب به عنوان یکی از قدیمیترین و معتبرترین منابع روایی درباره امام زمان (عج) شناخته میشود . ۲. پاسخ عملی و فقهی: تدوین “من لا یحضره الفقیه” این کتاب که یکی از کتب اربعه اصلی شیعه است، پاسخی عملی به حیرت مردم در انجام وظایف شرعی بود . · کارکرد در زمان غیبت: در دوره حیرت، مردم نمیدانستند در مسائل عبادی و اجتماعی خود به چه کسی مراجعه کنند. شیخ صدوق با تدوین این کتاب، در واقع “حجت” را برای مردم تمام کرد . او در مقدمه کتاب تصریح میکند که تنها روایاتی را آورده که خود به صحت آنها اعتقاد دارد و بر اساس آنها فتوا میدهد. به این ترتیب، این کتاب به منزله صدای معصوم (ع) در زمان غیبت عمل میکرد و راهنمای عملی مردم شد . ۳. پاسخ مستمر و همهجانبه: سایر آثار و سفرهای علمی عملکرد شیخ صدوق محدود به این دو کتاب نبود. او با نگارش آثار متعدد دیگر و سفرهای گسترده علمی، به شبهات گوناگون پاسخ میداد. · آثار اعتقادی: کتابهایی مانند التوحید برای مقابله با شبهات مربوط به صفات الهی و عیون اخبار الرضا (ع) برای تبیین معارف امام رضا (ع) و مناظرات ایشان با پیروان سایر ادیان، گامی بلند در تحکیم پایههای فکری شیعه بود . · سفرهای علمی: شیخ صدوق با سفر به شهرهای مختلف جهان اسلام از جمله ری، نیشابور، بلخ، بخارا، بغداد، مکه و مدینه، با عالمان و اندیشمندان مختلف از مذاهب گوناگون به مباحثه و مناظره میپرداخت . این سفرها هم به ترویج معارف شیعه کمک میکرد و هم به رفع شبهات و تقویت وحدت اسلامی میانجامید . در یک کلام، عملکرد شیخ صدوق در دوره حیرت را میتوان “طراحی و معماری گذار جامعه شیعه از عصر حضور به عصر غیبت کبری” دانست . او با درک عمیق از نیازهای زمانه، به سه پرسش اساسی پاسخ داد: 1. “امام کجاست؟” با کتاب کمالالدین. 2. “وظیفه ما در غیبت چیست؟” با کتاب من لا یحضره الفقیه. 3. “به چه چیزهایی باید اعتقاد داشته باشیم؟” با سایر آثار کلامی و رواییاش. بدین ترتیب، شیخ صدوق نه فقط یک محدث، بلکه معماری بزرگ و احیاگر معارف اهل بیت (ع) بود که با تلاشهای خستگیناپذیر خود، در رساندن و هدایت کشتی شیعه از طوفان حیرت به ساحل آرامش و یقین نقش ایفا می کرد.
