کتاب «عیون اخبار الرضا» منبعی روایی و دارای روایات معتبر و دست اول در مورد حضرت امام رضا(ع) و از امام رضا میباشد. مولف آن نیز یکی از عالمان بزرگ شیعه در دوران متقدمین و از محدثان بزرگ آن دوره و یکی از صاحبان کتب اربعه شیعه، حضرت شیخ صدوق است. این کتاب اثر نقلی است، بدین جهت ارزشگذاری و اعتبارسنجی روایات آن در اعتبار کتاب بسیار مهم است. یکی از شاخص های اعتبار کتابهای حدیثی ، اسناد متصل روایات آن کتاب است که کتاب گرانقدر عیون اخبار الرضا از این ویژگی برخوردار است و به نظر می رسد قریب به اتفاق روایتش متصل است و نشان از کوشش بی نظیر شیخ صدوق در تدوین کتاب عیون است و حقیقتا هدیه ویژه از طرف شیخ صدوق به محضر قدسی حضرت امام رضا علیه السلام محسوب می شود. (حدیث متصل ،حدیثی است که سلسله سند آن متصل باشد و هر یک از راویان، حدیث را از روی طبقه بالاتر به صورت سماع، اجازه و مناوله تحمل کرده باشد و از این جهت فرق نمیکند که مرتبط به معصوم یا موقوف بر غیر معصوم باشد. در صورتی که سند تا به معصوم برسد متصل مطلق است .) او برای این هدف و دریافت و سماع بی واسطه و اتصال روایات کتاب عیون ،سفر های فراوان داشته تا روایات را از منابع اصلی به دست بیاورد و کوشش کرده تا روایات را از اصول حدیثی که مجموعه های حدیثی پیش از کتاب های حدیثی بوده ، گردآوری نماید . شیخ جلیل القدر اگر مطلع می شد که کسی در خراسان یا شهری دیگر گرچه دور باشد ، حدیثی از پیامبر و اهلبیت(ع) روایت کرده به آنجا سفر میکرد تا خودش از زبان او مستقیما و بدون واسطه حدیث را بشنود و به شنیدن از واسطهها اکتفا نمیکرد. بنا بر نقل برخی از محققان ،در دوره امام رضا(ع) کتب زیادی با عنوان عیون نوشته شدهاند که به معنای گزینش اخبار است ؛ بنابراین کتاب مذکور هم گزینشی از روایات از امام رضا و در مورد آن حضرت است. شیخ صدوق نبوغی خاص در گرد آوری روایات و تنوع شیوه جمع آن دارد از جمله آنها عیون است که متفاوت با دیگر آثار او می باشد. عیون از مستندترین، جامعترین و بهترین آثاری است که درباره امام رضا(ع) تألیف شده است، شاید بتوان ادعا کرد نخستین کتابی است که به صورت اختصاصی درباره آن امام نوشته شده و اهمیت تاریخی و روایی بسیار زیادی دارد؛ عیون گزیدهای از اطلاعات درباره امام رضا(ع) است. عیون یعنی گزیده و گلچین ،صدوق در این اثر بیشترین استفاده را از دانش پدرش و مشایخش، ابن ولید، احمد بن زیاد بن جعفر همدانی و … کرد و از مشایخ همدان هم بهره زیادی برد و در مسافرت به خراسان هم احادیث زیادی را از مشایخش شنید. عیون از کتب بسیار ارزشمند صدوق در میان آثار اوست،گزارشات این کتاب حاکی است که یکی از جنبههای خاص حضرت رضا(ع)، بعد علمی ایشان است که در مواجهه با صاحبان مذاهب و ادیان مختلف و حضور در مباحثات کلامی تجلی یافت. عیون مشتمل بر ۹۵۲ روایت در ۶۹ باب است؛ از این ۶۹ باب، ۲۸ باب مستقیماً به مباحث کلامی مرتبط است؛ در ۱۱ باب هم به صورت غیرمستقیم وارد مباحث کلامی شده، یعنی بیش از نیمی از کتاب، موضوعات اعتقادی و کلامی است. محورهای اصلی در این ۳۹ باب موضوعاتی مانند توحید به مفهوم عام از معرفت الله تا مباحث اسماء و صفات، علم و قدرت الهی و اراده و مشیت، صفات ذات و فعل، بدا، افعال خداوند، خلقت، جبر و تفویض و … است؛ محور دیگر نبوت خاصه پیامبر، عصمت و علم انبیاء و … است؛ محور دیگری که ابواب گستردهتری دارد، امامت است و در آن معجزات، عصمت، علم امام، فضائل ائمه و رد غلات و … مورد توجه است. یکی از ویژگیهای محورهای کلامی عیون این است که روایات و مطالبی در آن مطرح شده که فقط در همین کتاب آمده است؛ زیرا صدوق به میراث حدیثی حوزه خراسان هم توجه زیادی داشت و در دهه پایانی عمرش مطالبی در اختیارش بود که در زمان تألیف کتاب توحید در دسترس او نبود؛ این کتاب در حوزه مباحث کلامی محتوای بسیار ارزشمندی دارد. عیون گرچه دارای ویژگیهای منحصربهفرد در طول تاریخ حدیث شیعه است، اما متأسفانه به دلیل تغییر و تحول روششناختی در سیر مباحث کلام امامیه کمتر از بعد کلامی مورد توجه قرار گرفت. البته از قرن دهم هجری و با قدرت گرفتن متکلمان محدث، توجه به این نوع آثار بیشتر شد و حواشی متعدد بر کافی، توحید و عیون نوشته شد.
صدوق میخواست به کتابخانه صاحب بن عبّاد هدیه بدهد، از این رو اقدام به نوشتن کتاب عیون اخبار الرضا کرد. صدوق میگوید: چون صاحب بن عبّاد دو قصیده در مورد امام سروده و اطاعت از امام را واجب برشمرده و ابراز ارادت و محبت کرده است، من این کتاب را برای کتابخانه او نوشتم. کتاب عیون مسند نویسی رسمی و متعارف نبوده ولی با هدفی خاص جمع آوری و بخش زیادی از روایات امام رضا است. بخشی از اعتبارگذاری هر اثری مبتنی بر اعتبارسنجی مصادر آن است؛ شیخ صدوق از برخی مصادر کتابش یاد کرده و آن را نشان داده است که آنها از مصادر اصلی و معتبر هستند مانند : کتاب «ریان بن صلت» که از اصحاب امام است و صدوق به این کتاب دسترسی داشته است. کتاب «علل» فضل بن شاذان از دیگر کتب مورد استفاده صدوق است. همچنین کتاب «قرب الاسناد» حمیری هم منبع شیخ صدوق بشمار می رفته است. کتاب تفسیر منسوب به امام عسکری(ع) هم از دیگر مصادر کتاب عیون است. کتاب علی بن ابراهیم هم مورد استفاده صدوق بوده است. کتاب «التوحید» محمدبن جعفر بن عیون اسدی هم از مصادر عیون است. کتاب «اخبار فاطمه» و «اخبار زید» از جمله کتبی است که صدوق در نوشتن «عیون» از آن بهره برده و روایاتی را از آنها نقل کرده است. «صحیفة الرضا» کتابی است که صدوق همه آن را در عیون آورده و همين طور كتاب نوادر احمدبن محمدبن اشعری، محاسن برقی کتاب دیگری است که مورد استفاده صدوق در نوشتن عیون بوده است. مطالب کتاب عیون اخبار الرضا در مورد امام رضا علیه السلام و از حضرت رضا از سیر منطقی برخوردار است. او کتاب را در ۶۹ باب تنظیم کرده و در چند باب اول به معرفی امام و زندگی شخصی و شخصیتی و شروع امامت ایشان و خصوصیات امامت پرداخته است . مرحوم صدوق در چند باب اول، به بحث واقفه( واقِفیه، واقِفه یا مَمْطوره، گروهی از شیعیان که بر امامت امام موسی کاظم(ع) توقف کردند، از اعتراف به امامت امام رضا(ع) سرباز زدند و معتقد بودند که امام کاظم(ع)، مهدی موعود است که در غیبت به سر میبرد و رجعت خواهد کرد. همچنین به گروهی از شیعیان که بر امامت امام حسن عسکری(ع) توقف کردند و وی را مهدی موعود دانستند نیز واقفه گفته میشود. علی بن اسماعیل میثمی، اولین کسی بود که بر آنها نام ممطوره را گذاشت) و امامت امام و روایات تصریح شده در این موضوع پرداخته است و بیانهایی از خود صدوق است و سیر مطالب چنین است : الف- مباحث تاریخی . ب- اعتقادی : صدوق بعد از روایات تاریخی به برخی روایات امام در موضوعات مهم اعتقادی پرداخته است؛ موضوعاتی درباره زیدبن علی بن حسین و همینطور در باره علم و همچنین دلایل پذیرش ولایتعهدی از سوی امام و مناظرات مهمی از حضرت در خصوص توحید و رسالت پیامبر و امامت و معاد ج- فقهی : چند باب به علل الاحکام و علل الشرایع کتاب عیون اخبارالرضا(ع) اثر مرحوم شیخ صدوق یکی از بهترین و زیباترین کتابهایی است که برای نقلهای معتبر رضوی در اختیار داریم و نیاز داریم این کتاب را بشناسیم. مرحوم شیخ صدوق در عیون اخبارالرضا در دفاع از حریم امام رضا(ع) به طور عقلی و نقلی و تاریخی انصافا سنگ تمام گذاشته است. کار مهمی که صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا انجام داد این بود که به شیعه امامیه هویت فرهنگی بخشید. این یکی از خدمات بسیار مهم صدوق است؛ او در این کتاب حدو مرز عقاید شیعه امامیه را با دیگر فرق شیعه نشان داد، چون در آن زمان مرز میان شیعه امامیه با دیگر فرق مثل زیدیه، فتحیه، واقفه، کیسانیه، اسماعیلیه و …مشخص نبود. تحلیل تطبیقی عقاید این فرقه ها در عیون کار زیبایی است ،شیخ صدوق به کمک کلمات حضرت رضا حد و مرز عقاید شیعه را تبیین کرد.
