تلاش برای وحدت در سیره شیخ صدوق (ره) را باید در چارچوب صحیح آن تعریف کرد. وحدت از نگاه او به معنای نادیده گرفتن اختلافات یا ایجاد یک مذهب تلفیقی نبود، بلکه به معنای «همزیستی محترمانه، گفتگوی علمی و پرهیز از تنازع و تکفیر» در عین حفظ هویت مذهبی بود . این رویکرد را به وضوح میتوان در سه حوزه زندگی ایشان مشاهده کرد: ۱. ارتباط علمی با علما و راویان اهل سنت شیخ صدوق مرزهای مذهبی را برای کسب دانش و انتقال آن شکست. این موضوع در دو بخش “اساتید” و “شاگردان” ایشان متبلور است: · اساتید غیرشیعی: در میان استادان متعدد شیخ صدوق، افرادی با گرایشهای غیرشیعی (تسنن) نیز دیده میشوند. این نشان میدهد که ایشان علم را در هر جایی که مییافت، فرا میگرفت و برای استاد، صرفاً بر اساس گرایش مذهبیاش خط قرمز نمیکشید . · شاگردان سنی: در مقابل، مجلس درس شیخ صدوق فقط محدود به شیعیان نبود. افرادی از برادران اهل سنت نیز در زمره شاگردان وی قرار داشتند که این نشان از اعتماد علمی آنان به این محدث بزرگ و رویکرد فراگیر او دارد . ۲. روش تقریبگرایانه در حدیث یکی از مهمترین شیوههای شیخ صدوق برای ایجاد وحدت، استفاده از مشترکات بود. او برای اثبات حقانیت مکتب اهل بیت (ع) و دفاع از عقاید شیعه، صرفاً به روایات شیعی اکتفا نمیکرد، بلکه به منابع و احادیثی استناد میجست که مورد قبول اهل سنت نیز بود. این روش چند حسن داشت : · گفتگوی علمی: بحث را بر پایه منابع مشترک و مورد اعتماد طرفین پیش میبرد. · کاهش تعصبات: با نشان دادن نقاط اشتراک در منابع، از شدت تعصبات بیجا میکاست. · دفاع مستدل: دفاع از تشیع را بر پایه استدلال و منطقی استوار میکرد که برای همه مسلمانان قابل فهم و پذیرش بود. ۳. حضور فعال در مجامع علمی بغداد شیخ صدوق در سفرهای علمی خود، به ویژه به بغداد که در آن زمان مرکز علم و تلاقی فرق و مذاهب مختلف اسلامی بود، به طور فعال در مجامع علمی حضور مییافت. او: · ایراد سخنرانی میکرد: نظرات خود را با استدلال برای دانشمندان سایر فرقهها بیان مینمود . · گفتگو و مناظره میکرد: از مباحثه علمی با استادان سایر مذاهب استقبال میکرد و در عین حال از علوم آنان نیز بهره میبرد . · نماد وحدت بود: این رفت و آمدها و مباحثات علمی در فضایی همراه با احترام، ایشان را به نمادی از “منادی وحدت فرق اسلامی” تبدیل کرده بود . در یک کلام، تلاش شیخ صدوق برای وحدت، یک تلاش علمی و عینی بود. او با “حفظ هویت شیعی” و در عین حال “گشودگی علمی” نسبت به دیگران، نشان داد که میتوان ضمن پایبندی به اصول، با برادران اهل سنت در فضایی سرشار از احترام و منطق به گفتگو پرداخت و از تنازع و تفرقه پرهیز کرد.
