محوریت شهر مقدس قم در نشر معارف تشیع و تربیت عالمان بزرگ، یک سیر تاریخی پرفراز و نشیب داشته است که از مکتب حدیثی شیخ صدوق (ره) آغاز شده و تا حوزه درسی امام خمینی (ره) و روزگار حاضر ادامه یافته است. این امر مهم در روایاتی از ائمه اطهار (ع) پیش بینی شده است. در این مسیر، قم همواره به عنوان یک مرکز مهم علمی و فرهنگی در جهان تشیع شناخته می شده است.
شیخ صدوق، بنیان گذار مکتب حدیثی قم یکی از بزرگترین محدثان و فقهای امامیه در قرن چهارم هجری قمری است. ایشان در قم به دنیا آمد و در این شهر به تحصیل و تدریس پرداخت.
حوزه درسی شیخ صدوق، یکی از مهمترین مراکز حدیثی در آن دوران بود و شاگردان بسیاری از محضر ایشان بهره مند شدند.
فعالیت های علمی و حدیثی شیخ صدوق، نقش مهمی در تثبیت جایگاه قم به عنوان یک مرکز مهم حدیثی در جهان تشیع داشت.
ایشان با جمع آوری و تدوین روایات اهل بیت (علیهم السلام)، میراث گرانبهایی را برای شیعیان به یادگار گذاشت و زمینه ساز تربیت عالمان و محدثان بعدی در قم مقدس شد.
بسیاری از علمای بزرگ که در قرون بعدی در قم به فعالیت علمی پرداختند، از شاگردان یا پیروان مکتب حدیثی شیخ صدوق بودند.
پس از بازتاسیس حوزه علمیه قم توسط مرحوم آیت الله شیخ عبدالکریم حائری (ره) در ۱۳۰۰ شمسی، و رونق و رشد حوزه و تثیبت مرجعیت شیعه در دهههای بعدی، شاگرد ایشان یعنی امام خمینی (ره)، با تشکیل حوزه درسی متفاوتی از دهه سی، تحولی خاص در حوزه علمیه این شهر ایجاد کردند.
ایشان با تدریس فقه و اصول، و همچنین با طرح مباحث سیاسی و اجتماعی، حوزه علمیه قم را در ورود به مسائل و مقتضیات حکومتی، احیاء و به یک مرکز فعال و پویا تبدیل کردند و به دنبال آن روحانیت و حوزه علمیه قم، به رهبری امام خمینی (ره)، نقش پیشتازی در پیروزی انقلاب اسلامی ایران داشت.
اگرچه بین حوزه حدیثی شیخ صدوق و حوزه علمی امام خمینی (ره) فاصله زمانی زیادی وجود دارد، اما می توان یک پیوند معنوی و علمی بین این دو حوزه برقرار کرد.
هدف اصلی هر دو عالم بزرگ، خدمت به مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و نشر معارف ناب این مکتب بوده است. شیخ صدوق، با تالیف کتاب های حدیثی، و امام خمینی (رحمه الله علیه)، با رهبری انقلاب اسلامی، در این راه گام های بلندی برداشته اند.
بنابراین، می توان گفت که حوزه علمیه قم، از ابتدا تا کنون همواره به عنوان یک مرکز مهم علمی و فرهنگی در جهان تشیع شناخته شده و نقش مهمی در حفظ و گسترش معارف اهل بیت (علیهم السلام) ایفا کرده است.
این سیر تاریخی، نشان دهنده پویایی و بالندگی حوزه علمیه قم و تداوم نقش آفرینی این شهر مقدس در خدمت به مکتب اهل بیت (علیهم السلام) در گستره ملی و در دامنه جهانی می باشد.
