جناب شیخ صدوق با آنکه کتاب تفسیر مستقلی از او به صورت کامل به دست ما نرسیده، اما دیدگاههای تفسیری او در لابهلای آثار به جاماندهاش پراکنده است و میتوان مبانی و روش تفسیری او را از آنها استخراج کرد.
دو عنوان کتاب تفسیری به شیخ صدوق نسبت داده شده که ظاهراً از بین رفتهاند:
کتاب تفسیر القرآن
کتاب مختصر تفسیر القرآن
مهمترین آثار حاوی دیدگاههای تفسیری
بسیاری از آثار بهجامانده شیخ صدوق، حاوی بحثهای تفسیری پراکندهاند. مهمترین این آثار عبارتند از:
کتاب التوحید
محتوای اصلی: دفاع از توحید و نفی تشبیه (شباهت دادن خدا به مخلوقات) و جبر.
نکته تفسیری: شیخ صدوق این کتاب را در پاسخ به افرادی نوشت که با استناد به ظاهر برخی احادیث، عقیده تشبیه و جبر را به شیعه نسبت میدادند. او در این کتاب به تأویل (تفسیر باطنی) آیات و احادیث متشابه میپردازد.
کتاب کمال الدین و تمام النعمة
محتوای اصلی: اثبات اصل امامت و غیبت امام دوازدهم.
نکته تفسیری: در آغاز این کتاب، تفسیر اجتهادی عمیقی از آیه ۳۰ سوره بقره («إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً») ارائه میدهد. او با استدلالی مبتنی بر «تقدیم اهم بر مهم»، استدلال میکند که خلافت الهی (امامت) از خلقت انسان مهمتر است، چرا که خداوند در قرآن نخست از «جعل خلیفه» سخن گفته و سپس به آفرینش انسان اشاره کرده است.
خصال
محتوای اصلی: احادیثی که بر اساس اعداد (مثلاً یک خصلت تا هزار خصلت) مرتب شدهاند.
عیون اخبار الرضا
محتوای اصلی: احادیث و فضائل امام رضا (ع).
مبانی و روش تفسیری شیخ صدوق
بررسی آثار بالا نشان میدهد روش تفسیری شیخ صدوق ترکیبی است:
۱. تفسیر به مأثور (نقل روایات)
تفسیر قرآن به قرآن: استفاده از آیات دیگر برای توضیح یک آیه.
تفسیر قرآن به سنت: استفاده از روایات معصومین (ع) برای تفسیر.
۲. تفسیر اجتهادی
تأویل آیات متشابه: ارائه معانی باطنی برای آیاتی که احتمال تشبیه میدهند.
نقد روایات تفسیری: بررسی و گزینش روایات.
استدلالهای کلامی و ادبی: مانند استدلال در آیه خلافت.
مبانی کلی: او قرآن را وحیانی، غیرمحرف و قابل فهم میدانست و معتقد به پیوستگی آیات و وجود معانی بطنی برای آن بود.
اگرچه تفسیر مدون و کاملی از قرآن توسط شیخ صدوق باقی نمانده، اما او مفسری ژرفاندیش بود.
دیدگاههای تفسیری او عمدتاً در کتابهای کلامی و حدیثی اش (بهویژه «التوحید» و «کمالالدین») پراکنده است و روش ترکیبی او از نقل روایت و اجتهاد عقلی، به ویژه در دفاع از باورهای امامت، بسیار برجسته است.
با توجه به مباحث ارائه شده در این مختصر این نکته روشن می شود که شیخ صدوق در عرصه تفسیر هر چند بسیار کمتر از سایر زمینه ها اما با این وجود به وجهی اثر گذار نقش آفرین بوده است .
