ادبیات آیینی ایران زمین، کهکشانی است که ستارگان پرفروغش قرنهاست مسیر عشق به خاندان نبوت را روشن نگاه داشتهاند. در آستانه ماه محرم و روز بزرگداشت محتشم کاشانی، که به شایستگی روز «شعر آیینی» نامگذاری شده، مجالی فراهم است تا از دو قله رفیع مرثیه و حماسه یاد کنیم: کمالالدین محتشم کاشانی، معمار سوگواری منظوم، و علیاکبر خوشدل تهرانی، شاعری که فلسفه قیام را با خون و غزل درآمیخت.
محتشم؛ طنینانداز شورش عالمگیر
محتشم کاشانی (درگذشته ۹۹۶ هـ.ق) با سرودن ترکیببند مشهور خود، طرحی نو در دربار کلمات درانداخت. او با حمایت معنوی ائمه اطهار (ع) و طبق روایات، با عنایت خاصه معصومین، توانست واقعه کربلا را چنان تصویرگری کند که پس از ۵ قرن، هیچ تکیه و حسینیهای بدون کتیبههای محتشم، رنگ محرم به خود نمیگیرد. او «مصیبت» را به اوج رساند و عواطف انسانی را با قدسیت عاشورا گره زد.
خوشدل تهرانی؛ فریادگر مرگ سرخ و حماسه حسینی
در سده اخیر، علیاکبر خوشدل تهرانی (۱۲۹۳–۱۳۶۵) ادامهدهنده راهی شد که محتشم آغازگر آن بود، اما با رنگوبویی از جنس حماسه و آگاهی معاصر. خوشدل که ریشه در خاک کاشان (زادگاه محتشم) و کرمانشاه داشت، شاعری جهاندیده بود. او پس از تحصیل علوم قدیمی و سیاحت در آفاق کشورهایی چون عراق، حجاز و هند، کولهباری از معرفت را به خدمت شعر آیینی گرفت.
خوشدل تهرانی را باید شاعر «عزت حسینی» نامید. او در دورانی که شاید برخی تنها بر جنبه ناله و فغان تاکید داشتند، با بیانی استوار سرود:
«بزرگ فلسفه قتل شاه دین این است / که مرگ سرخ به از زندگی ننگین است»
این بیت، تنها یک شعر نیست؛ بلکه یک مانیفست اعتقادی است که ریشه در شعار «هیهات من الذله» دارد. او معتقد بود حسین (ع) مظهر آزادی است و پیرو واقعی او کسی است که این مرام و آیین را سرلوحه زندگی خود قرار دهد.
آرامشی در جوار محدث بزرگ
استاد خوشدل تهرانی پس از دههها خدمت خالصانه به آستان اهلبیت، در سال ۱۳۶۵ رخ در نقاب خاک کشید. پیکر این پیرغلام بااخلاص، در آرامستان تاریخی ابنبابویه شهر ری و در جوار مرقد مطهر محدث عالیمقام، حضرت شیخ صدوق (ره) به خاک سپرده شد. همجواری این شاعر ولایی با صاحب «کمالالدین» و «عیون اخبار الرضا»، نشانهای نمادین از پیوند ناگسستنی شعر آیینی با روایت و حدیث معتبر شیعی است.
اگر محتشم کاشانی با کلماتش «شورش» در خلق عالم ایجاد کرد، خوشدل تهرانی با اشعارش «شعور» و فلسفه این شورش را تبیین نمود. امروز وظیفه نسل جوان شاعران آیینی است که با الگوبرداری از اخلاص محتشم و نگاه حماسی خوشدل، پاسدار این میراث گرانبها باشند.
