شیخ صدوق در تثبیت و تبیین باورهای بنیادین شیعه، از جمله اعتقاد به رجعت، نقش کلیدی داشته است .
رجعت در لغت به معنای بازگشت است و در اصطلاح کلام شیعه، به معنای زنده شدن گروهی از مردگان (مؤمنان خالص و مشرکان محض) در آستانه ظهور حضرت مهدی(عج) و پس از آن، برای دریافت پاداش یا کیفر دنیوی، پیش از برپایی قیامت میباشد .
۱. موضع کلامی و اعتقادی شیخ صدوق درباره رجعت
دیدگاه شیخ صدوق در این باره روشن و صریح است. او در کتاب مهم کلامی خود، «الاعتقادات» (رسالهای در بیان باورهای صحیح شیعه)، به طور مشخص به این مسئله پرداخته است.
· اعتقاد به حقانیت رجعت: شیخ صدوق در این کتاب، رجعت را یکی از اعتقادات مسلم شیعه معرفی کرده و میگوید: «اعتقاد ما در مورد رجعت این است که آن حقیقت دارد» .
· نشانه تشیع: از دیدگاه او، باور به رجعت از ویژگیها و نشانههای بارز پیروان اهل بیت (ع) شمرده میشود .
این باور چنان مهم است که در برخی روایات منسوب به امام صادق (ع) نقل شده: «هر کس به رجعت ما ایمان نداشته باشد، از ما نیست» .
گرچه در انتساب این حدیث خاص بحثهایی وجود دارد، اما اتفاق نظر علمایی چون شیخ صدوق بر اصل مطلب، گویای جایگاه رفیع این اعتقاد است .
۲. نقش شیخ صدوق در انتقال و تثبیت روایات رجعت
جایگاه شیخ صدوق فراتر از یک باورپذیر صرف است. او به عنوان یک محدث بزرگ، نقش بیبدیلی در جمعآوری و ثبت روایات معصومین (ع) درباره رجعت داشته است.
· راوی احادیث رجعت: نام شیخ صدوق در زمره محدثان و عالمانی ذکر میشود که روایات مربوط به رجعت را در آثار خود گردآوری کرده و به تواتر این اخبار کمک شایانی نمودهاند .
بدین ترتیب، بسیاری از احادیثی که امروزه در منابع معتبری مانند بحارالانوار در باب رجعت میبینیم، از طریق زنجیره روایی شیخ صدوق به دست ما رسیده است.
· استناد به قرآن و حدیث: عالمان پس از او برای اثبات این آموزه، هم به آیات قرآن (مانند آیه ۸۳ سوره نمل) و هم به روایات متواتر استناد کردهاند . شیخ صدوق با تدوین این روایات، بستر استدلالی محکمی برای متکلمان و فقیهان بعد از خود فراهم آورد.
۳. آثار شیخ صدوق مرتبط با موضوع رجعت
اگرچه شیخ صدوق کتاب مستقلی با عنوان “رجعت” تألیف نکرده است، اما این موضوع را در چندین اثر مهم خود به صورت مبسوط مورد توجه قرار داده است:
۱. کتاب «الاعتقادات» (اعتقادات الامامیه): مهمترین منبع برای شناخت دیدگاه کلامی شیخ صدوق درباره رجعت است. او در این کتاب، فصل یا بخشی را به بیان باور شیعه در این مسئله اختصاص داده است .
۲. کتاب «کمال الدین و تمام النعمة»: این کتاب که درباره اثبات وجود امام زمان (عج) و غیبت ایشان نوشته شده، به دلیل ارتباط تنگاتنگ رجعت با ظهور و قیام آن حضرت، به طور طبیعی به این موضوع نیز پرداخته است .
۳. کتاب «صفات الشیعة»: در این اثر روایی، به ویژگیهای شیعیان پرداخته شده و باور به رجعت به عنوان یکی از صفات برجسته یک شیعه واقعی معرفی گردیده است .
به طور خلاصه، شیخ صدوق یکی از ارکان اصلی در تثبیت، تبیین و انتقال آموزه رجعت در فرهنگ شیعه است.
ایشان با تصریح به حقانیت این باور در کتاب کلامی خود و با ثبت و روایت احادیث مربوط به آن در آثار گرانقدرش، جایگاه رجعت را به عنوان یک اصل مسلم و از ضروریات مذهب امامیه مستحکم ساخت.
اگرچه در جزئیات و چگونگی وقوع رجعت میان عالمان بعدی بحثهایی وجود دارد، اما در اصل وقوع آن، به تبعیت از پیشوایانی چون شیخ صدوق، اجماع نظر وجود دارد .
