شیخ صدوق، یکی از برجستهترین محدثان و فقیهان شیعه در قرن چهارم هجری است که آثار ارزشمند و متعددی از خود به جای گذاشته است. برای بررسی نقش ایشان در تاریخ اندیشه ورزی شیعه به ذکر چند ویژگی آثار او اشاره می شود . شیخ صدوق در درجه اول یک محدث برجسته است و این ویژگی در تمام آثار او به وضوح دیده میشود. · اعتبار و وثاقت: به دلیل راستی و درستی در نقل روایات به “صدوق” ملقب شد . · مبنای روایی آثار: مبنای تمام آثار بر جای مانده از او، روایات ائمه (علیهم السلام) و احادیث نبوی است ، در بیشتر کتابهایش، معارف و مسائل مختلف را در قالب ذکر متن کامل احادیث مرتبط با آنها بیان میکند . · اهتمام به گردآوری و تنظیم احادیث: شیخ صدوق به نقل و دستهبندی احادیث بسنده نکرد، بلکه در تنظیم آنها ابتکار و سلیقه خاصی به خرج داد و آثار متعددی را در موضوعات گوناگون گردآوری کرد . . جامعیت در عقل و نقل (روش کلامی) دیدگاه رایج، شیخ صدوق را متکلمی نصگرا معرفی میکند، اما بررسی آثارش نشان میدهد که روش او جامع میان عقل و نقل است . · بهرهگیری از ادله نقلی و عقلی: او در تبیین و اثبات معارف عقیدتی اسلام، هم از ادله نقلی معتبر و هم از عقل و استدلالهای عقلی بهره جسته است . · مناظرات و ردیهنویسی: او با مکاتب و مذاهب مختلفی مانند معتزله، زیدیه، غلات و مقصره درگیر بود و با تألیف آثاری مانند “ابطال الغلو و التقصیر” و “کمالالدین و تمام النعمه” (در رد مخالفان مهدویت) به دفاع از عقاید شیعه پرداخت . در کتاب “کمالالدین” برای اثبات امامت حضرت حجت(عج) از ادله عقلی و نقلی بهره برده است . . تنوع و گستردگی موضوعی آثار وی طیف وسیعی از علوم اسلامی را پوشش میدهند: حوزه آثار شاخص ویژگیها کلامی و اعتقادی التوحید، الاعتقادات، کمالالدین و تمام النعمه، فضائل الشیعه تبیین، اثبات و دفاع از عقاید شیعه . فقهی و حدیثی من لایحضره الفقیه، المقنع، الهدایه گردآوری و تدوین احکام شرعی و سنت معصومین. اخلاقی و تربیتی ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفات الشیعه، الخصال تبیین فضایل و رذایل اخلاقی، پاداش و کیفر اعمال. تفسیری و تاریخی علل الشرایع، معانی الاخبار، عیون اخبار الرضا(ع) شرح فلسفه احکام، تفسیر روایات و تاریخ زندگی ائمه. . ابتکار در سبک نگارش و نوآوری شیخ صدوق در نگارش آثارش، شیوههای نو و متناسبی با نیاز مخاطب به کار میگرفت. · حذف اسناد برای سهولت: در کتاب “من لایحضره الفقیه” به درخواست یکی از شیعیان که خواهان کتابی جامع و قابل استفاده برای عموم بود، اسناد احادیث را حذف کرد تا حمل و نقل و حفظ آن آسان شود. شیخ صدوق تأکید کرد که تمام روایات این کتاب را معتبر میداند و بر اساس آنها فتوا میدهد . · دستهبندی نوین: او در کتاب “الخصال”، احادیث اخلاقی و تربیتی را بر اساس شماره (خصلتهای نیکو و نکوهیده) دستهبندی کرد که برای طالبان علم بسیار سودمند بود. این شیوه تا پیش از او مرسوم نبود . · نگارش به درخواست مخاطبان: بسیاری از آثار او مانند “عیون اخبار الرضا(ع)” (به درخواست صاحب بن عباد) و “من لایحضره الفقیه” در پاسخ به درخواستهای خاصی تألیف شدند که نشاندهنده توجه او به نیازهای علمی جامعه است . . آگاهی از نیازهای عصر و مسائل روز شهید مطهری در وصف شیخ صدوق میگوید: «صدوق مردى جنبنده و متحرک و سبکبال بوده؛ به همه جا سرکشید و غالب حوزههاى بزرگ علمى زمان خود را از نزدیک دید. تاریخ زندگى و آثار و تألیفاتش نشان مىدهد که به روح زمان خویش آشنا بوده و احتیاجات عصر خود را درک مىکرده است» . · دفاع از حریم تشیع: او در برابر هجمه افکار و مکاتب الحادی و انحرافی، به میدان آمد و با تألیف آثار متعدد، به شبهات پاسخ داد و جامعه شیعه را از این آفات مصون داشت . · پاسخگویی به مسائل مبتلابه: تقریباً در تمام آثارش به مسائل کلامی و اعتقادی مبتلابه جامعه آن روز پرداخته است . . استفاده از منابع معتبر و مشایخ متعدد شیخ صدوق در سفرهای علمی خود به شهرهای مختلف از محضر بیش از ۲۵۰ استاد بهره برد . او در تألیف کتاب “من لایحضره الفقیه” به صراحت به کتابهای مشهور و معتبری مانند آثار حریز سجستانی، عبیدالله حلبی، علی بن مهزیار، حسین بن سعید، نوادر الحکمه، محاسن برقی و رساله پدرش استناد کرده است . همین مراودات علمی با مشایخ شیعه و سنی، به غنای آثار او افزوده است . ویژگی بارز آثار شیخ صدوق، تلفیق هوشمندانه حدیثمحوری با نوآوریهای روشی و کلامی است. او با اینکه یک محدث تمام عیار بود، هرگز در قالب صرف یک راوی حدیث باقی نماند، بلکه با درک عمیق از نیازهای زمانه، آثاری را پدید آورد که هم مرجع علمی معتبری برای نسلهای بعدی شد و هم در دفاع از حریم تشیع نقش آفرینی کرد که نتایج آن هنوز هویداست.
